Әйелдік қасиеттілік философиялық категория ретінде: қазақ мәдениетіндегі киелілік феноменін түсіну

Аңдатпа

Мақалада Қазақстанның дәстүрлі мәдениетіндегі әйел бейнелерінің киелілікпен байланысы тән менрухтың, жеке мен ұжымдықтың арасындағы медиатор ретіндегі философиялық категория ретіндеқарастырылады. Киелілік феномені М. Элиаденің «қасиетті мен кәдуілгінің» дихотомиясы жәнеП. Тиллихтің «ultimate concern» (түпкі қам) ұғымы тұрғысынан талданады. Домалақ ана, Гаухар анажәне Айша бибі культі аналық архетиптің бейнесі ретінде зерделеніп, lieux de mémoire — ұжымдықжады мен жергілікті ынтымақты нығайтатын естелік орындары ретінде сипатталады. Қазақ әйелдерінеқатысты культі төрт деңгейде (онтологиялық, психологиялық, әлеуметтік-мнемоникалық жәненормативтік-практикалық) қарастырылып, киелілікті кешенді түсіндіруге мүмкіндік береді. Бұл төртдеңгейлі модель сипаттаудан түсіндіруге өтуді қамтамасыз етеді: әйел анаға культінің бар екенікөрсетіліп, олардың киелілікті қалай тудыратыны мен тарататыны, неге тұрақты екені және «әйелдік»медиатор ретіндегі рөлі ашылады. Мақалада қасиеттілік үш құрамдас арқылы сақталатыны айтылады:нарратив мінез-құлық пен тілек тілін қалыптастырады; киелі жердің кеңістігі табалдырықтан бастапорталыққа дейінгі жол арқылы назарды тәртіпке келтіреді; ритуал ішкі ниетті көпшілік мойындайтынәрекетке (ант, сыйлық, айналу, тию) айналдырады. Осылайша, қауымдық өмірдің қайталануы менұрпақаралық нормалар мен құндылықтардың берілуін қамтамасыз етеді. «Әйелдіктің» көрінісітрансцендентті мағыналарды рәсімдік-тұрмыстық тәжірибелерге аударатын жұмсақ нормативтілікретінде сипатталады. Қазақ мәдени дәстүріндегі әйелдік культтердің мағына инфрақұрылымыретіндегі рөлі туралы қорытынды жасалады.