Генеративті жасанды интеллектіні пайдалану саясаты

Генеративті жасанды интеллектіні пайдалану саясаты

«Logos: Eurasian Journal of Philosophy» генеративті жасанды интеллект (ЖИ) пен ЖИ негізіндегі технологиялардың академиялық мәтін жазуда, аудармада, тілдік редакциялауда, деректерді өңдеу мен талдауда, ғылыми әдебиеттерді іздеуде және ғылыми коммуникацияның басқа да кезеңдерінде барған сайын кеңінен қолданылып келе жатқанын мойындайды. Бұл технологиялар зерттеушілерге қолжазбаның анықтығын, оқылымдылығын және тілдік сапасын жақсартуға көмектесе алады, алайда оларды пайдалану академиялық адалдық, ашықтық, жауапкершілік, құпиялылық, дереккөздердің шынайылығы және адамның авторлығы қағидаттарын қатаң сақтауды талап етеді.

Осы саясат аясында генеративті ЖИ деп үлкен тілдік модельдер, чат-боттар, мәтін мен кескін генераторлары, машиналық аударма жүйелері, бағдарламалық көмекшілер, деректерді өңдеуге, сілтемелерді тексеруге және рәсімдеуге арналған құралдар, сондай-ақ мәтінді, кескіндерді, деректерді және басқа ғылыми контентті жасауға, өзгертуге, қорытындылауға, аударуға, жіктеуге немесе интерпретациялауға қабілетті өзге де технологиялар түсініледі. Мұндай құралдарға, атап айтқанда, ChatGPT, Gemini, Claude, Copilot, DeepSeek, DALL-E, Midjourney, Canva AI, Grammarly AI және басқа да ұқсас жүйелер жатады.

Генеративті ЖИ құралдары қолжазбаның авторы немесе бірлескен авторы ретінде көрсетіле алмайды. Авторлық зерттеудің шынайылығына, түпнұсқалығына, ғылыми тұтастығына, дәлелдемесіне, соңғы мазмұнына және жарияланған нәтижесіне жауапкершілікті білдіреді. ЖИ құралдары жұмыстың мазмұны үшін жауап бере алмайтындықтан, жүргізілген зерттеу туралы сұрақтарға жауап бере алмайтындықтан, дереккөздердің дұрыстығын растай алмайтындықтан және қолжазбаның соңғы нұсқасын бекіте алмайтындықтан, олар авторлық критерийлеріне сәйкес келмейді. ЖИ құралдарын пайдалану арқылы дайындалған бөліктерді қоса алғанда, қолжазбаның барлық бөліктері үшін толық жауапкершілік авторларға жүктеледі.

Авторлар генеративті ЖИ-ді тек шектеулі және жауапты түрде пайдалана алады. Рұқсат етілетін пайдалану грамматиканы, орфографияны, пунктуацияны, синтаксисті, оқылымдылықты, академиялық стильді, аударма сапасын және қолжазбаның тілдік анықтығын жақсартуды қамтиды. Барлық жағдайда ЖИ автордың дербес ғылыми жұмысын алмастыратын құрал емес, тек көмекші құрал ретінде пайдаланылуы тиіс. Авторлар ЖИ көмегімен алынған кез келген мәтінді немесе нәтижені мұқият тексеруге, редакциялауға және верификациялауға міндетті.

Генеративті ЖИ-ді философиялық зерттеуді, концептуалдық талдауды, философиялық мәтіндерді сыни интерпретациялауды, ғылыми дәлелдемені, мәселені дербес қоюды, философиялық тұжырымдамаларды талдауды немесе қорытындыларды тұжырымдауды алмастыру үшін пайдалануға жол берілмейді. Авторлар ЖИ-ді философиялық қағидаларды қолдан жасау, жалған дәйексөздер жасау, ойдан шығарылған интерпретациялар құрастыру, философтарға болмаған идеяларды немесе еңбектерді телу, жалған сілтемелер жасау немесе тексерілмеген ақпаратты ғылыми дәлел ретінде ұсыну үшін пайдаланбауы тиіс. Философиялық зерттеуде ұғымдардың дәлдігі, аргументацияның бірізділігі, интерпретацияның дұрыстығы, бастапқы дереккөздермен жұмыс және зерттеу әдебиеттерін сыни бағалау ерекше маңызға ие. Сондықтан ЖИ көмегімен алынған кез келген ақпарат нақты және сенімді дереккөздер арқылы тексерілуі тиіс.

Авторларға генеративті ЖИ-ді зерттеудің шынайылығына немесе оның аргументациясына әсер етуі мүмкін ғылыми материалдарды жасау, өзгерту немесе бұрмалау үшін пайдалануға тыйым салынады. Бұл философиялық мәтіндерге, дәйексөздерге, қолжазбаларға, сызбаларға, кестелерге, кескіндерге, зерттеу деректеріне, бастапқы мәтіндердің аудармаларына және ғылыми қорытындыларға негіз болатын басқа материалдарға қатысты. ЖИ материалдардың мазмұнын немесе дәлелдік мәнін бұрмалайтындай элементтерді алып тастау, қосу, жасыру немесе өзгерту үшін пайдаланылмауы тиіс. Бастапқы мазмұнды өзгертпейтін, жасырмайтын немесе бұрмаламайтын жағдайда кескіндер мен басқа материалдарды базалық техникалық өңдеуге жол беріледі.

Генеративті ЖИ-ді ойдан шығарылған библиографиялық сілтемелер, жалған дәйексөздер, жоқ DOI, ойдан шығарылған еңбек атаулары, қате библиографиялық сипаттамалар, идеяларды дұрыс емес авторларға телу немесе жаңылыстыратын ақпарат жасау үшін пайдалану жарияланымдық әдепті өрескел бұзу болып саналады. Барлық сілтемелер, дәйексөздер, DOI, бет нөмірлері, еңбек атаулары және библиографиялық жазбалар нақты, дәл және тексерілетін болуы тиіс. Авторлар қолжазбаны ұсынғанға дейін әрбір дереккөзді өз бетінше тексеруге жауапты. ЖИ ұсынған немесе жасаған сілтемелер олардың бар екендігі, дәлдігі және зерттеу тақырыбына сәйкестігі тәуелсіз түрде тексерілмейінше мақалаға енгізілмеуі тиіс.

Егер авторлар қолжазбаны дайындау барысында генеративті ЖИ немесе ЖИ негізіндегі технологияларды пайдаланса, бұл фактіні анық және ашық көрсетуі тиіс. Мәлімдемеде құралдың немесе сервистің атауы, бар болған жағдайда нұсқасы, әзірлеушісі немесе жеткізушісі, пайдалану мақсаты және осы құрал қолданылған жұмыс бөлігі көрсетілуі қажет. ЖИ қолданылғаны туралы ақпарат мақала ұсынылған кездегі ілеспе хатта және қолжазбаның өзінде көрсетілуі тиіс. Мақала мәтінінде мұндай мәлімдеме әдебиеттер тізімінің алдында «Генеративті ЖИ құралдарын пайдалану туралы мәлімдеме» деген жеке бөлімде орналастырылады.

Ұсынылатын тұжырым:

Генеративті ЖИ құралдарын пайдалану туралы мәлімдеме

Осы жұмысты дайындау барысында автор(лар) [ЖИ құралының/сервистің атауы, бар болған жағдайда нұсқасы, әзірлеушісі] құралын [мақсатын көрсету: тілді, грамматиканы, оқылымдылықты, аударма сапасын немесе академиялық стильді жақсарту] мақсатында пайдаланды. Осы құралды/сервисті пайдаланғаннан кейін автор(лар) мазмұнды қажетті деңгейде тексерді, верификациялады және редакциялады және жарияланған мақаланың дәлдігі, түпнұсқалығы, академиялық адалдығы мен соңғы мазмұны үшін толық жауапкершілікті өзіне алады.

Егер ЖИ құралдары тек орфографияны, грамматиканы базалық тексеру немесе сілтемелерді техникалық рәсімдеу үшін пайдаланылып, мазмұндық ғылыми мәтін, философиялық аргументация, интерпретациялар, дереккөздер немесе қорытындылар жасамаған болса, мұндай пайдалануды көрсету, әдетте, талап етілмейді. Алайда күмән туындаған жағдайда авторларға тиісті құралды пайдаланғанын көрсету ұсынылады.

Егер ЖИ зерттеу деректерін өңдеу, корпустық немесе мәтіндік талдау, философиялық мәтіндерді компьютерлік талдау, формалды-логикалық талдау, аударматанулық талдау, статистикалық өңдеу, деректерді визуализациялау, кескіндерді тану, транскрипциялау, OCR түзету, желілік талдау, цифрлық гуманитаристика әдістері немесе басқа зерттеу рәсімдері сияқты мазмұндық мақсаттарда пайдаланылса, авторлар мұны «Материалдар мен әдістер», «Зерттеу әдіснамасы» немесе басқа тиісті әдіснамалық бөлімде сипаттауға міндетті. Сипаттама оқырмандарға, рецензенттерге және редакторларға құралдың қалай қолданылғанын, қандай материалдар немесе деректер өңделгенін, құралдың қандай нұсқасы пайдаланылғанын және авторлардың алынған нәтижелерді қалай тексергенін түсінуге жеткілікті болуы тиіс.

Авторлар генеративті ЖИ құралдарына құпия, қолжетімділігі шектеулі, авторлық құқықпен қорғалған, жарияланбаған, жеке немесе заңмен қорғалатын материалдарды, егер мұндай пайдалануға құқығы мен рұқсаты болмаса, жүктемеуі тиіс. Бұл әсіресе жарияланбаған қолжазбаларға, архивтік материалдарға, дербес деректерге, жеке хат алмасуға, далалық материалдарға, сұхбаттарға, кескіндерге, аудармаларға және қолжетімділігі шектеулі материалдарға қатысты.

Генеративті ЖИ-ді плагиат жасау, дереккөзді көрсетпей парафраз жасау, алынған мәтінді жасыру, түпнұсқалықты тексеру жүйелерін айналып өту немесе авторлықты бұрмалау үшін пайдалануға қатаң тыйым салынады. Журнал қолжазбаларды бағалау барысында түпнұсқалықты тексеру жүйелерін, сілтемелерді верификациялау, кескіндерді талдау, ЖИ-ді жасырын пайдалануды анықтау және басқа да редакциялық құралдарды қолдану құқығын өзіне қалдырады.

Рецензенттер «Logos: Eurasian Journal of Philosophy» журналына ұсынылған қолжазбаларды рецензиялау, қорытындылау, бағалау, аудару немесе олар бойынша ұсынымдар әзірлеу үшін генеративті ЖИ құралдарын пайдаланбауы тиіс. Рецензиялау — адамның ғылыми пайымдауын, сыни ойлауын, философиялық және пәндік құзыреттілігін және жеке жауапкершілігін талап ететін құпия сараптамалық үдеріс. Рецензиядағы қолжазба құпия құжат болып табылады және оны қандай да бір ЖИ құралдарына, чат-боттарға, тілдік модельдерге немесе үшінші тарап платформаларына жүктеуге, көшіруге, қорытындылауға немесе беруге болмайды. Бұл тыйым кестелерге, кескіндерге, жарияланбаған деректерге, қосымша материалдарға және рецензиялық есептерге де қолданылады.

Редакторлар редакциялық шешім қабылдау, қолжазбалардың ғылыми сапасын бағалау, рецензенттердің пікірлерін талдау немесе қолжазбаны қабылдау, пысықтауға жіберу не қабылдамау туралы шешім қабылдау үшін генеративті ЖИ құралдарын пайдаланбауы тиіс. Редакциялық шешімдер адамның жауапкершілігін, академиялық сараптаманы, сыни және этикалық пайымдауды және есептілікті талап етеді. Журналға ұсынылған барлық материалдар, соның ішінде қолжазбалар, рецензиялар, авторлардың жауаптары, редакциялық хат алмасу, деректер, кескіндер және қосымша файлдар құпия ретінде қарастырылуы тиіс.

Редакциялық алқа авторлардан мақала ұсыну, рецензиялау, пысықтау, жариялауға дайындау немесе жарияланғаннан кейінгі бағалаудың кез келген кезеңінде ЖИ құралдарын пайдалану туралы түсініктеме сұрай алады. Егер ЖИ-ді ашық көрсетпей, жаңылыстыратын немесе тиісінше емес пайдалану туралы күдік туындаса, журнал қосымша ақпаратты, түпнұсқа дереккөздерді, пайдаланылған мәтіндерді, қолжазба нұсқаларын, деректерді, библиографиялық материалдарды немесе жұмыстың шынайылығы мен түпнұсқалығын растайтын өзге дәлелдерді талап ете алады. Қанағаттанарлық түсініктеме берілмеуі қолжазбаны қабылдамауға, рецензиялау үдерісін тоқтатуға, түзету жариялауға, алаңдаушылық білдіруге, мақаланы кері қайтарып алуға немесе басқа редакциялық шаралар қабылдауға әкелуі мүмкін.

Осы саясатты бұзу жарияланымдық әдепті бұзу ретінде қарастырылады. Елеулі бұзушылықтарға мыналар жатады: ЖИ-ді автор ретінде көрсету; ЖИ көмегімен жасалған қолжазбаларды ЖИ қолданылғанын ашып көрсетпей ұсыну; философиялық қағидаларды, дәйексөздерді, библиографиялық дереккөздерді немесе сілтемелерді фабрикациялау; авторларға болмаған идеяларды немесе мәтіндерді телу; ЖИ-ді плагиатты жасыру үшін пайдалану; зерттеу материалдарын манипуляциялау; рецензиялау немесе редакциялық бағалау барысында құпия қолжазбаларды ЖИ құралдарына жүктеу; сондай-ақ ЖИ-дің зерттеудегі немесе мәтінді дайындаудағы рөлін бұрмалау. Бұзушылықтың сипаты мен дәрежесіне қарай журнал қолжазбаны қабылдамауы, авторлардың ұйымына хабарлауы, түзету немесе ретракция жариялауы, сондай-ақ жарияланымдық әдеп саясатына сәйкес өзге де шаралар қабылдауы мүмкін.

«Logos: Eurasian Journal of Philosophy» ғылыми коммуникациядағы инновацияларды жауапкершілікпен пайдалануды қолдайды, алайда философиялық зерттеу дербес сыни ойлауға, дәйекті аргументацияға, ұғымдарды дәл қолдануға, дереккөздерді дұрыс интерпретациялауға, ашық әдіснамаға, нақты дәйексөз келтіруге және адамның ғылыми жауапкершілігіне негізделуі тиіс деп есептейді. Генеративті ЖИ авторларға шектеулі техникалық немесе тілдік міндеттерді орындауға көмектесе алады, бірақ ол философиялық талдауды, дербес аргументацияны, философиялық мәтіндерді интерпретациялауды, автордың концептуалдық жұмысын және академиялық жарияланымның этикалық міндеттемелерін алмастырмауы тиіс.